In de greep van de smart-machine
De smartphone, dat hightech apparaat dat voortdurend zendt, straalt, piept en aanbiedt, steelt onze stilte, onze aandacht, onze verwondering en de tijd om werkelijk te ontdekken, te spelen, te leren en samen te groeien. Hij verleidt ons tot vluchtige beloningen, vernauwt onze blik en maakt onze geest murw, terwijl hij tegelijkertijd een forse hap neemt uit het budget dat beter besteed zou kunnen worden aan creativiteit; voor kunst, muziek, dans, theater, reizen of wetenschap, voor kortom alles wat ons als mens verrijkt.
Is there anybody out there?
Selfies tonen ons de moderne onzekerheid, vooral onder jongeren die zich wanhopig afvragen: “Doe ik er nog toe?” Een roep naar buiten voor zichtbaarheid en bevestiging, terwijl hierin een hunkering naar echte innerlijke erkenning schuilgaat die niet wordt verstaan. Het vertegenwoordigt de eigentijdse variant van het oude Narcissus-verhaal. Maar in plaats van een stille waterplas om te spiegelen is er nu een scherm dat het spiegelbeeld niet alleen terugkaatst, maar het ook onmiddellijk verspreidt. Deze Narcissus, die vroeger stil in het water keek, vangt zijn spiegelbeeld nu in een scherm, legt het vast en deelt het met de wereld. Iedere selfie, zelfs de meest artistiek verantwoorde, is een roep om zichtbaarheid, zoekt bevestiging en ontvangt ook liefst applaus.
Maar onder dat uitreiken gaat hoogstwaarschijnlijk een onbewuste hunkering schuil, die ieder mens diep vanbinnen heeft maar niet wordt gehoord: een waarlijk verlangen om zichzélf echt te leren zién. Een verlangen naar erkenning die niet voortkomt uit poseren en die zich niet leent voor likes of oppervlakkige reacties. Die hunkering blijft onbegrepen en onhoorbaar in een oceaan van prikkels. Die roep wordt verstaan door zender noch ontvanger, laat staan beantwoord, en zo wordt het bewustzijn meer en meer verdoofd en blijft gevangen aan de oppervlakte van een doorgaande feed van aandachttrekkers: berichten, producten, nieuws, advertenties en pushberichten die wordt weergegeven in een georganiseerde never ending list. Een scroll & swipe-trap.
Achter de selfie om gezien te worden
schreeuwt de ziel om gehoord te worden
De smartphone heeft zich intussen wereldwijd ontwikkeld tot een middel dat stille aandacht naar binnen subtiel maar systematisch onderbreekt en verstoort. De smartphone is meesterlijk in z’n belemmering van uiterlijke en innerlijke aandacht. Hij berooft kinderen en jongeren van attente aandacht voor de werkelijkheid om hen heen, berooft hen van verwondering, van zelfreflectie, van tijd die bestemd zou kunnen zijn voor lezen en ontdekken en van fysieke ontmoetingen waarin ze sociaal werkelijk aanwezig zijn; in bijvoorbeeld sport en spel, waarin aanraken, struikelen en opstaan juist vormend zijn voor intelligente sociale omgang. Maar ook in gesprekken en andere uitwisselingen die vroeger normaal waren en waarin ze zich leren uitdrukken in woord en gebaar.
In plaats daarvan worden ze ‘gevoed’ door een constant druppelende infuuslijn van prikkels, notificaties en vluchtige beloningen die hun geest gevangen houden, terwijl hun innerlijke wereld niet kan uitbotten. Algoritmes zorgen als dealer voor een onuitputtelijke aanvoer van dope. Het ding is geen hulpmiddel meer, maar een verslavingsapparaat: compact, draagbaar, sociaal geaccepteerd en psychologisch geoptimaliseerd om het brein te gijzelen. Het droogt overigens ook de innerlijke wereld van volwassenen langzaam uit.
Opvallend is: Iedereen heeft inmiddels zo’n ding, maar als je die belt, neemt men minder vaak op dan vroeger een telefoon met een krulsnoer. Er is onder jongeren nu zelfs sprake van telefoon-opneem-angst…
Daar komt bij dat de smartphone voortdurend zendt; een permanente bron van straling die velen zelfs ’s nachts onder hun kussen of op het nachtkastje leggen. De mogelijke schadelijke effecten hiervan worden door een groeiende groep wetenschappers vermoed en bepleit, maar dit wordt massaal weggewuifd omdat het verslavingsmechanisme sterker is dan de bezorgdheid. Ironisch genoeg verdedigen velen hun eigen afhankelijkheid – en zelfs hun vermeende onafhankelijkheid – met het apparaat dat die afhankelijkheid veroorzaakt.
Bewustzijnsvernauwing
Het standaardgebruik van de smartphone laat een subtiele geestelijke vernauwing zien: rechtop, als een smalle verticale koker. Men kijkt nauwelijks nog breed; men kijkt smal. Alsof het bewustzijn ongemerkt wordt omgevormd tot hetzelfde formaat als het scherm. De blik vernauwt mee, de geest leert in hokjes en frames te denken, terwijl panorama’s en echte ruimtelijkheid langzaam uit het bewustzijn verdwijnen. Een echte film is nooit verticaal, een horizon is nooit verticaal; het menselijk oog is niet verticaal ingesteld maar breed. De geest wordt hier dus stilaan toe heropgevoed. Het is een onopgemerkte gevangenis van vorm, die een subtiele beperking met zich meebrengt van het vermogen om onze geest te verbreden, te verruimen. Niemand lijkt op te merken hoe diep deze vormversmalling geestelijk doorwerkt. Bewustzijnsverruiming wordt niet alleen gerestimuleerd, maar tegengewerkt (mogelijk zelfs als opzet in het ontwerp).
Wie swipet en scrollt, vergeet zichzelf
En zo ontstaat de bizarre situatie dat mensen paniek of een bijna zenuwinzinking ervaren wanneer ze hun telefoon kwijtraken. Alsof hun hele identiteit, geheugen, sociale netwerk, veiligheid en zelfwaarde in dat ene object zijn opgeslagen. Met ‘the cloud’ als externe ‘ik’. Een verloren apparaat voelt als een verloren zelf. Alles wat het sociale, emotionele en zelfs cognitieve leven leek te bevatten, ligt plotseling buiten bereik. Het apparaat dat zogenaamd zou verbinden, heeft hen los van zichzelf gerukt.
De financiële kant van het apparaat maakt het effect ingrijpender. Smartphones zijn duur, de abonnementen zijn duur, geld dat niet kan worden besteed aan zaken die werkelijk bijdragen aan menselijke groei: spannende nieuwe dingen doen, reizen om cultuur en musea te bezoeken… om andere provincies of landen te ontdekken (en dan bedoel ik niet Hersonissos op Kreta); samen met gelijkgestemden nieuwe ervaringen opdoen in verenigingsverband (zoals ik die had in natuurstudiebewegingen van vroeger, of door me ter plaatse in de Griekse muziekcultuur te verdiepen). Geld voor workshops volgen, danslessen, muziek en theater maken, sporten, experimenteren met kunst of wetenschap… Kortom, alles wat een mens werkelijk verrijkt. Het geld dat we besteden aan smartphones, apps, games en influencers is geld dat verdwijnt in een commercieel gat dat de innerlijke wereld niet voedt, maar uitholt.
Smartphones zijn handenbinders, verdoofde geest-binders, financiële uitgaven-binders, game-binders, influencer-binders, en veroorzakers van hausses die onbenullig en soms zelfs gevaarlijk zijn voor lichamelijke en geestelijke gezondheid. Ze trekken onze aandacht naar buiten, terwijl de beweging naar binnen systematisch wordt verstoord of onderdrukt. Het apparaat dat zogenaamd verbindt, heeft ons weggevoerd van stilte, verwondering, innerlijke groei en fysieke ervaringen.
Welcome to the machine
De smartphone is natuurlijk niet zomaar uit de lucht komen vallen voor het welzijn van de individuele mens. Het is is geen onschuldig hulpmiddel. Het bindt ons aan tech-bedrijven waarvan we de omvangrijke invloed nauwelijks kunnen bevroeden, laat staan de mogelijke agenda achter deze wereldwijde uitrol van smartphones en andere ‘smart-producten’. Allemaal zoete digitale ‘smarties’ die naar meer smaken en verslaven. Apps waarvan de werkelijke bedoeling zit verstopt in én tussen de zoetjes.
Het is een apparaat dat niet meer volledig uitgeschakeld kan worden en blijft zenden, zelfs als men denkt dat ie uitstaat. Apps kunnen steeds meer andere apparaten aansturen en traceren voortdurend waar men zich bevindt op de wereldbol. Steeds vaker zijn we genoodzaakt ze te gebruiken voor alledaagse verificaties en toekomstige verplichte digitale ID’s en currencies liggen al in de week. Zo wordt gestaag alles van ons leven systematisch geregistreerd. Het lijkt duidelijk dat de smartphone in feite werd uitgerold voor observatie en controle. Maar weinigen zijn zich hiervan bewust en het lijkt zelfs intelligente mensen niet te interesseren. Steeds meer toepassingen worden door tech-bedrijven als ‘handig’ en ‘smart’ aangeboden en geïmplementeerd, want… het leven wordt zo veel makkelijker en efficiënter! Maar wel tegen een prijs die niet te overzien is.
Jongeren verliezen niet alleen tijd
ze verliezen een wereld die ze hadden kunnen ontdekken
Smartphones vormen een constante afleiding, verzwakken concentratie, ondermijnen creativiteit, beperken het vermogen tot zelfreflectie en verkleinen steevast de ruimte voor autonomie en innerlijke vrijheid. Jongeren groeien op met deze digitale ketens, gewend aan gemak en efficiëntie en verslaafd aan verleidingen en vluchtige beloningen. Ze beseffen nauwelijks dat hun aandacht, hun sociale interacties en hun geestelijke ruimte steeds verder worden opgeslokt. Het lijkt gemak, maar in werkelijkheid is het een geraffineerde beperking van de menselijke vrijheid. In bijbelse termen: een bijzonder geraffineerde tool van de duivel.☺
Laaggeletterdheid
Excerpt uit: ‘Laaggeletterdheid, de stille boekverbranding van onze tijdsgeest’
(Jeroen van den Berg – Gezond Verstand 127)
In de vroege decennia na de uitvinding van de boekdrukkunst ontstond een grootschalige expansie van de geletterde bevolking. Literatuur werd breed toegankelijk en grote menigten kregen toegang tot ideeën, gedachten en verhalen. Er ontstond een culturele explosie die de intellectuele horizon van generaties mensen verbreedde. Maar in de loop van de 21ste eeuw zien we dat die impuls wordt weggespoeld door digitale apparaten, vluchtige berichten en een wereld waarin nauwelijks nog iemand echt leest. De consequentie hiervan is een onheilspellende erosie van het vermogen tot diep nadenken, lezen en logisch redeneren.
Het lezen van lange teksten neemt af, de aandacht neemt toe voor kortere impulsen en de smartphone is de nieuwe dominante interface geworden. Uit onderzoek blijkt dat degenen die voornamelijk op smartphones lezen meestal langere teksten vermijden, snel van de ene tekst naar de andere springen, en grotendeels de tekst vlug scannen in plaats van diep en aandachtig te lezen.
Waar vroeger de boekdrukkunst leidde tot een culturele opmars, leidt nu de smartphone tot een culturele afbraak, niet zozeer van het kunnen lezen als wel van het willen lezen. Boeken worden steeds vaker vervangen door korte digitale content, podcasts, video’s en memes op sociale media. Het blijkt dat de digitale wereld vooral versnippering en oppervlakkigheid bevordert en niet de verdiepende aandacht die het lezen van lange teksten vereist. Hierdoor hebben we een geletterdheidscrisis gekregen. Zij die lezen met begrip, reflectie en een kritische vorm van denken, nemen sterk in aantal af.
Wanneer mensen (kinderen en jongvolwassenen ~ ZK.nu) geen oefening krijgen in aandachtig lezen, verliezen zij ook de capaciteit om complexe teksten te volgen en substantieel te reflecteren. De nieuwe vorm van laaggeletterdheid uit zich in specifieke kenmerken: weinig vrije tijd doorgebracht met boeken, een korte aandachtsspanne, een voorkeur voor fragmentaire teksten, het vermijden van moeilijker of langere stukken, oppervlakkig lezen en multitasking tijdens het lezen.
