Verbeelding en liegen

rIn onze wens ons innerlijk te bevrijden en een ‘waar’ mens te worden, hebben we een goede mind-map nodig die ons laat zien waar in onze geest we telkens de verkeerde afslag nemen, verkeerde conclusies trekken of aannames hebben, de verkeerde conditioneringen laten bestaan, enzovoort.

Het is belangrijk om te gaan begrijpen waardoor en waarom dit in ons gebeurt. Want al deze foute werkingen van onze magnifieke menselijke geest houden ons bekrompen, afhankelijk, innerlijk zeer verdeeld en afgescheiden van anderen. Ze houden ons in een onbewuste toestand die nog het beste met een die van een slaapwandelaar kan worden vergeleken. Ze maken dat we mechanisch reageren op onze omgeving en op onze eigen talrijke innerlijke impulsen. Ze houden beperkende gewoontes in stand en geven ons het idee dat we ‘anders’ zouden zijn, speciaal zelfs, of dat we meer of minder belangrijk zijn dan anderen. Of zelfs dat we er niet toe doen en ‘helemaal alleen zijn’.

Deze in onbewustheid afspelende psychische processen, die door identificatie ontstaan en in stand worden gehouden en ons geestelijk bekrompen, ongelukkig en wispelturig houden, worden ontkend. Ze worden ontkend omdat men er geen weet van heeft, maar ook omdat men denkt ze reeds overwonnen te hebben. Beide aannames zijn onwaar en houden innerlijke onvrijheid en dus ook het ego in stand, want ons ego bestaat louter uit onbewuste identificaties en verbeeldingen.

We zullen effectief door deze menselijke illusies heen moeten gaan prikken om zodoende, na hiervoor een gerichte inspanning te hebben geleverd, de onwetendheid én kortzichtigheid omtrent ons eigen innerlijk af te leggen.

Onze denkende geest is slim in het bedriegen van onszelf. Het doet dit om, bij gebrek aan beter, een vals gevoel van veiligheid te verkrijgen, want veiligheid is een basisbehoefte in iedereen. Deze in onbewustheid mechanisch opererende geest maakt van twee dingen permanent gebruik: verbeelding en liegen. Verbeelding en het voornamelijk hieruit voortkomende liegen is ons grootste struikelblok naar innerlijke bevrijding.

Wat is verbeelding?

Verbeelding komt voort uit onze menselijke mogelijkheid tot creëren. Uit ons vermogen creatief te zijn dus. Uit verbeelding ontstaan prachtige dingen zoals kunst, literatuur, choreografie, uitvindingen, wetenschappelijke ontdekkingen, noem maar op. De menselijke verbeelding is tot heel veel in staat en het is de mensheid – en zijn vooruitgang en bloei – tot enorm groot nut. Het onderscheidt ons ook van de dierenwereld, want daarin is de geestkracht van verbeelding maar in heel beperkte mate aanwezig.

Maar net als dat ons natuurlijke instrument voor het ervaren van verbinding tussen alles (Ahankara) in onbewustheid kan verworden tot identificatie met van alles en nog wat, zo doet onze creatieve kracht van verbeelding een onwaar beeld van onszelf ontstaan als het in onbewustheid ‘vrijuit’ z’n gang mag gaan. Maar het is dus alles behalve vrij, het is een mechanisch optredend verschijnsel. De verbeelding kan z’n gang gaan omdat we het niet waarnemen en dus ‘toestaan’.

Door deze onjuiste verbeelding van ‘mijzelf in de wereld’ creëren we een onjuist zelfbeeld van onszelf, een illusiore ‘ik’ die van alles denkt en vindt van zichzelf. Zo creëren we zelfs meerdere ‘ikken’ die afwisselend in verschillende situaties de boventoon voeren en allen tezamen ons ego vormen.
Die verbeelding kan twee kanten op gaan: of we zitten vol eigendunk en innerlijk applaus over onszelf, en dan voelen we ons oké. Of we zitten vol met twijfels of innerlijk boe-geroep over onszelf en we voelen ons miserabel. Een verlicht ego is net zo beperkend als een ego vol zelfverwijt.

Hierdoor ontstaat dan ook onmiddellijk een vorm van interne consideratie. Dit leidt tot allerlei ongewenste, want beperkende, innerlijke houdingen. Een paar voorbeelden: we houden onze kovel op; we doen ons anders voor dan we dat we ons voelen; we schatten onszelf te laag of te hoog in; of we gedragen ons in alles terughoudend vanuit een onderhuidse angst voor onbekenden en het onbekende. Niet nodig om te zeggen dat dit allemaal niet bewust wordt waargenomen en dat we er veel last van kunnen hebben. Om die last dan weer te verlichten, gaan we ons dan maar nóg verder onbewust aanpassen aan hoe we denken dat het voor ons het beste zal zijn, met regels of dwangmatigheden, en komen we nog verder van huis.

Wat is liegen?

Uit deze innerlijke verbeeldingswereld die we – in ieder geval steeds tijdelijk – voor waar aannemen, ontstaat het liegen. Want uit een onwaar beeld van onszelf ontstaat de rechtvaardiging ervan (zelfrechtvaardiging). We zullen dit valse zelfbeeld dus wel moeten optuigen met houdingen, verklaringen, uitlatingen en/of excuses die onze buitenwereld van echtheid zal moeten overtuigen. Dus doen we uitlatingen die niet waar zijn, of we nemen een houding aan die we innerlijk helemaal niet voelen, of we verzinnen een mooi of lelijk verhaal die de basis vormt van wie we denken te zijn of willen zijn, en waarvan we het beeld helemaal zelf hebben gecreëerd. We kunnen het ‘goede heertje’ spelen, of ‘hard to get’, of ‘in de contramine’, of ‘de arme ik’, of de ‘leermeester’. Er komt geen eind aan de mogelijkheden. Dit liegen gebeurt echt om de haverklap, zonder dat we er erg in hebben.
‘Kun je me even helpen?’ vraagt iemand. ‘Nee, ik heb het druk’, is het antwoord. Maar men liegt, want men had gewoon geen zin om te helpen. De oorzaak van dit liegen wordt niet opgemerkt, laat staan onderzocht. Ook het veinzen van genegenheid is een veelvoorkomende leugen (regel uit de Desiderata).

Omdat we meerdere verbeeldingspersonages in ons kunnen meedragen, die afhankelijk van de situatie de boventoon voeren, zullen ook de leugens die deze zelfbeelden moeten onderschrijven, per situatie wisselen. Zo kan iemand in de ene situatie zeggen ‘ik ben een gemoedelijk mens, ik leef nog enkel vanuit liefde’ en in een andere situatie ‘ik ben hier helemaal klaar mee, rot op!’. Verschillende identiteiten, met verschillende ikken, wisselen elkaar af en liegen een imaginaire wereld bij elkaar die erop gericht is ‘iemand te zijn’. Positief over zichzelf, of negatief, het ego wil niet sterven, hoe het zich ook voelt. Er is geen enkel verschil, want het is allemaal even onwaar. 

Oorzaak en gevolg

Er is natuurlijk een reden waarom we dit allemaal laten gebeuren in onszelf. Die ligt in onze opvoeding en cultuur. We worden vanaf onze vroegste jeugd volgestopt met verkeerde voorbeelden en aanwijzingen, foute aannames en verboden, en veel kinderen worden aan hun lot overgelaten. In maar weinig gezinnen wordt kinderen geleerd aandachtig, waarnemend en wakker te zijn op momenten dat er rondom hen dingen gebeuren, maar ook als ze iets voelen of denken. Op scholen wordt hier geen aandacht aan besteed. Sterker nog, ons onderwijs is van dien aard dat het met de natuurlijke alerte aandacht van kinderen al gauw bergafwaarts gaat. Is er in Nederland een school die serieus lessen aanbiedt in bewustwording, zelfreflectie, zelfherinnering en verbindend handelen en spreken…?

Zo kunnen kinderen, volgegoten met identificatie-bevorderend denken en gedrag, al spoedig de weg kwijtraken en gevangen raken in zelfbeelden van allerlei aard. Vele moderne ‘ziekten’ (zoals anorexia, ADHD, maar ook de psychische ontregeling die leidt tot zinloos geweld) zijn hiervan het gevolg. En omdat er onder volwassenen bijna geen goede voorbeelden en rolmodellen te vinden zijn, zijn er ook geen adequate ‘therapieën’ ontwikkeld voor kinderen en jongeren die het slachtoffer zijn geworden van die zeer beperkte opvoeding en scholing. Want ook volwassenen leren na de puberteit bijna nooit om wérkelijk wakker te worden en zich innerlijk te bevrijden. Zo gaat onbewustheid en lijden over van generatie op generatie. Veel therapieën en systemen voor gedragsverbetering zijn helaas ontwikkeld door niet werkelijk bewuste mensen, voor nog minder bewuste mensen.

De laatste tijd komt er iets verandering in, lijkt het: mindfulness krijgt nu op sommige scholen ingang, wat met name het bewustzijnsniveau van onderwijzers zal kunnen gaan vergroten. En wat de kinderen zal kunnen gaan behoeden voor de bewustzijnsval waaraan zij nu merendeels zijn overgeleverd, omdat hun onderscheidingsvermogen op die jongste leeftijd nog niet tot volle ontwikkeling kon komen. Alleen ontbreken in mindfulness helaas nog de zuivere en eenvoudige instructies die leiden naar het vermogen tot zelfherinnering. Een vermogen dat uiteindelijk alle geestelijke ‘ziekten’ (lees: onvermogen om met dingen om te gaan) die vaak uit beperkte opvoeding zijn ontstaan, kan doen oplossen.

Als we stoppen met ons van alles te verbeelden en met het liegen als gevolg ervan, onmiddellijk als het ons weer overkomt en we dit waarnemen, ontstaat er in ons – bijna als vanzelf – een heldere mentale hygiëne. Dan nemen we onze gevoel- en gedachtewereld waar, wat maakt dat we een mogelijk onderliggend en verborgen gevoel, dat al zo lang en zo graag begrepen wil worden, bloot komt te liggen. Door dit dan werkelijk te voelen, en zo te gaan begrijpen, te herwaarderen en achter te laten ontstaat een werkelijk innerlijke vrijheid in innerlijke éénheid.
Van Zelf sprekend is dit creëren van zelfbeelden iets wat we zullen moeten opgeven en opdragen.

© Michiel Koperdraat